تبلیغات
چورس - جنگ 12 ساله ایران و عثمانی - 1578 تا 1590 میلادی( بخش سوم)

جنگ 12 ساله ایران و عثمانی - 1578 تا 1590 میلادی( بخش سوم)

تاریخ:یکشنبه 25 تیر 1396-10:11 ب.ظ

قتل عام مردم تبریز

با وجود موفقیت عثمانیان در فتح تبریز , مقاومت مردم تبریز در داخل شهر و مبارزات قزلباشان در خارج از شهر با عثمانی ها ادامه داشت. نیروهای قزلباش در تمام مدت در حملات پراکنده برای قوای عثمانی مشکل ساز شده بودند و مردم تبریز نیز به قتل و کشتار پراکنده سربازان عثمانی می پرداختند. در جنگی که در روز 20 شوال 993 هجری در نزدیکی تبریز رخ داد قزلباشان حدود 800 نفر از عثمانیان از جمله یحیی خالد بیک (حاکم منصوب شده ارومیه) که برای کمک به تبریز آمده بود و تعداد دیگری از سرداران و صاحب منسبان عثمانی را کشتند. در داخل شهر نیز مردم به مقاومت بر علیه عثمانی ها ادامه میدادند و به هر نحوی در کوچه و بازار اقدام به قتل و کشتار سربازان عثمانی می نمودند و سپس متواری می شدند. به گفته مورخان عثمانی , تنها در یک مورد در یکی از حمام های شهر تبریز مردم چندین سرباز عثمانی را به قتل رساندند. نفرت میان مردم تبریز و عثمانیان آنقدر زیاد شد که در نهایت قوای عثمانی با هجوم به کوچه ها و بازارها و خانه ها , مردمان بی دفاع تبریز را قتل عام کردند , شهر غارت و ویران شد و زنان مورد تجاوز قرار گرفتند. کاتبان جنگی عثمانی که در محل حاضر بوده اند تعداد مردم کشته شده تبریز را بیش از 12000 نفر ثبت کرده اند.

بسیاری از تاریخنگاران ایرانی و عثمانی به قتل عام مردم تبریز توسط عثمانیان در سال 993 هجری اشاره کرده اند. احمد منشی قمی , تاریخنگار قرن 10 هجری همزمان با فاجعه قتل عام مردم تبریز در کتابی با عنوان «خلاصة التواریخ» به شرح و بیان جزئیات این قتل عام پرداخته و چند بیت از «میر جعفر تبریزی» در شرح کشتار فجیع مردم تبریز به دست سربازان عثمانی در رمضان 993 هجری آورده است:

 

تبریز چو کربلا شد از شیـون و شین      فرقی که بود همین بود در ما بین

کان بهر حسین در محرم بوده است        این در رمضان بهر محبـان حسین

در آخر مــاه روزه تبـریـــز الحق         گردیــد چو کربلا ز خون نـاحق

 

در روز 1 ذیقعده 993 هجری در کنار رود واسمانج جنگ شدیدی میان ایرانیان به فرماندهی حمزه میرزا و عثمانیان سر گرفت. چون شب فرارسید قزلباشان مشعل افروخته و جنگ را ادامه دادند , سربازان ایرانی هنگامی که ضعف عثمانی ها و عقب نشینی آنان را مشاهده کردند جرات یافتند و حمله را شدت بخشیدند. در اثر این جنگ عثمانیان شکست سختی خوردند و محمود پاشا فرمانده قوای دیاربکر کشته شد و ایرانیان دشمن را تا قلعه تبریز تعقیب کردند. روز بعد فرماندهان عثمانی به حضور عثمان پاشا آمدند و خواهان بازگشت به سرزمین خود شدند. عثمان پاشا پس از تجهیز قلعه تبریز و استقرار هزاران سرباز و ساماندهی امور در تاریخ 4 ذیقعده 993 به همراه اردوی عثمانی از تبریز خارج و به سمت وان حرکت کرد.

 

       مرگ عثمان پاشا

پس از خروج لشکر عثمان پاشا از تبریز در تاریخ 4 ذیقعده 993 هجری , حمزه میرزا با اطلاع از عقب نشینی لشکر عثمانی به سوی آنان یورش برد و با حمله ای سریع 85 قطار شتر حامل آذوقه اردوی عثمانی را به غنیمت گرفت. با این حمله عثمانیان سازماندهی خود را از دست داده و به صورت پراکنده به مقاومت در برابر قزل باشان پرداختند. در جریان همین حمله خسروپاشا کدخدای عثمان پاشا نیز به قتل رسید. در جریان این عقب نشینی به یکباره خبر مرگ عثمان پاشا پخش شد. عثمانیان علت و محل دقیق مرگ عثمان پاشا را مخفی نگه داشتند. برخی از تاریخ نگاران عثمانی مرگی وی را طبیعی و تعدادی دیگر مرگ او را در یورش قزلباشان به لشکر عثمانی دانسته اند. محل و روز مرگ عثمان پاشا نیز با اختلاف به ثبت رسیده است. پیکر عثمان پاشا را در دیاربکر به خاک سپردند و تاریخ دقیق , مکان دقیق و علت مرگ هرگز به صورت رسمی اعلام نشد. در نخستین روز انتشار خبر فوت عثمان پاشا در تبریز این مضمون , اقتباس شده از اشعار حافظ , در میان مردم پراکنده شد که بعدها به صورت ضرب المثل به کار رفت و در سالها و قرن های بعد الهام بخش شاعران بسیاری گشت:

با آل علی هرکه در افتاد بر افتاد

برای اینکه ایرانیان از خبر مرگ عثمان پاشا جرات پیدا نکنند و از شرایط استفاده نبرند , حرکت قوای عثمانی در شب ها صورت می گرفت. با این وجود لشکر عثمانی در طول مسیر بازگشت بارهای مورد حمله و دست برد عشایر کرد واقع شد. به علت غنیمت گرفتن بار آذوقه لشکر عثمانی توسط حمزه میرزا , قحطی و گرسنگی و بیماری در میان اردو شایع شد و هزاران نفر جان خود را از دست دادند , گفته می شود بیش از 15000 راس از چهارپایان لشکر عثمانی نیز هلاک شدند. در نهایت اردوی عثمانی در اوج ضعف و ناتوانی به وان رسید و از آنجا به سمت بدلیس حرکت کرد.

بعد از عقب نشینی عثمانی ها قزلباشان به سمت تبریز حرکت نموده و مدت 11 ماه قلعه را به محاصره در آوردند. اما به علت آنکه بیشتر سپاهیان ایران برای دفع ازبک ها به خراسان رفته بودند و نیروهای عثمانی مستقر در قلعه از تعداد نفرات زیاد با تجهیزات کامل از جمله 150 قبضه توپ برخوردار بودند این حملات بی نتیجه ماند.

 

       آمدن فرهاد پاشا

در اوایل سال 994 هجری (1986 میلادی) فرهاد پاشا به عنوان جانشین عثمان پاشا انتخاب گردید و با لشکری بزرگ از استانبول خارج و به سمت آذربایجان حرکت کرد و در اواخر رمضان 994 هجری وارد تبریز شد. فرهاد پاشا پس از ورود به تبریز سه شبانه روز با ایرانیان به جنگ پرداخت و سرانجام پیروز شد و قزلباشان مجبور به عقب نشینی به اوجان شدند. فرهاد پاشا پس از فتح تبریز اقدام به بازسازی و تعمیر قلعه و تکمیل و تجهیز آن نمود و قلعه دیگری نیز در جوار قلعه قبلی ساخت.

در اواخر سال 994 هجری حاکم گوهردان بدون هماهنگی با پادشاه صفوی به قصد آزادسازی تبریز به عثمانیان حمله کرد و شکست خورد. بنا به گفته تاریخنگاران عثمانی گوهردان بین تبریز و بغداد واقع شده بود و 5.000 خانوار جمعیت داشت. حتی حاکم بغداد هم نتوانسته بود با توپ و تفنگ حاکم گوهردان را زیر فرمان خود بیاورد. بعدها جعفر پاشا به آنجا نیرو فرستاد و گوهردان را تصرف کرد.

 

 

به قدرت رسیدن شاه عباس و بروز آخرین جنگ ها

حدود ده سال حکومت شاه محمد خدابنده به علت نابینایی و عدم اقتدار وی , بحران داخلی و خارجی برای ایران به همراه داشت و سلطنت صفویان را با خطر مواجه کرده بود. عباس میرزا در سال 996 هجری در سن 18 سالگی با حمایت سرداران قزلباش به جای پدر به قدرت رسید. در آغاز سلطنت شاه عباس ده سال از تهاجم عثمانیان به ایران گذشته بود و بسیاری از شهرهای آذربایجان و اران و گرجستان و ارمنستان و به تصرف قوای عثمانی در آمده بود , لشکر عثمانی حتی به همدان و نهاوند نیز حمله برده و شهرهای را غارت می کرد , همچنین ازبک ها با تحریک عثمانی ها به غارت و تجاوز در خراسان میپرداختند. در شرایطی که سپاهیان ایران برای دفع تجاوز ازبک ها در خراسان مستقر شده بودند و همزمان از شمالغرب کشور نیز دفاع می کردند , لشکریان عثمانی به نواحی جنوبی ایران هجوم بردند. قوای عثمانی در 21 شوال 991 هجری در کنار رود دجله با ایرانیان خوزستان پیکار کردند که به شکست ایرانیان انجامید و در ادامه بخش هایی از خوزستان به تصرف عثمانیان در آمد.

در محرم 995 هجری , سنان پاشا از بغداد به سوی همدان تاخت و قلعه دینور را ویران کرد و با تعمیر قلعه پیله ور قوای خود را در آنجا مستقر نمود.

در زمستان 995 هجری , شاهقلی سلطان ذوالقدر به عنوان حاکم نخجوان تعیین شد و مامور آزادسازی این شهر گردید. او به نخجوان حمله برد و پس از کشتن حاکم عثمانی حکومت را در دست گرفت و مدت 10 ماه فرمانروایی کرد تا سرانجام بیگلربیگی ایروان به نخجوان لشکر کشید و او را از شهر بیرون کرد.

در اواخر سال 995 هجری قمری شاه عباس برای حمله نهایی به آذربایجان و شروان آماده می شود و فرمان هایی به حاکمان ولایات و استان ها و همچنین به روسای عشایر صادر کرد و قوای زیادی از سرتاسر آذربایجان و کردستان و دیگر مناطق ایران گردآوری نمود. از سوی دیگر عثمانیان تمام نیروهای خود را از آناطولی جمع کرده و با تجهیز آنها آماده مقابله در برابر سپاه ایران شدند. از سوی دیگر عثمانیان مانند سالهای 990 و 991 هجری با تحریک و تجهیز ازبک ها موجب حمله مجدد آنها به خراسان شدند. با گشایش جبهه خراسان ازبک ها به فرماندهی عبدالله خان و با استفاده از تجهیزات و مهمات عثمانیان , در ربیع الآخر 996 هجری موفق به تصرف هرات گشتند و شهر مشهد و پیرامونش را نیز غارت کردند. در این هنگام شاه عباس در قزوین بود و با شنیدن اخبار خراسان از حرکت به سمت آذربایجان منصرف شد و به سمت خراسان حرکت نمود. به این ترتیب یکبار دیگر عثمانیان از استراتژی درگیر کردن صفویان با ازبک ها در خراسان استفاده کردند. در آن دوران شهر گنجه همچنان تحت حاکمیت ایرانیان بود و زیاد اوغلو محمد خان قاجار در شهر حکومت می کرد. لشکر عثمانی که برای مقابله با قوای شاه عباس از شهرهای مختلف آناتولی گرد آمده و تجهیز شده بودند به سوی قفقاز حرکت کردند و شهر گنجه را به محاصره خود در آوردند. پس از سه روز جنگ خونین قوای عثمانی در تاریخ 9شوال 996هجری موفق به پیروزی و فتح گنجه شد. منابع عثمانی آورده اند که پس از این نبرد همه ساکنان گنجه شهر را تخلیه کرده و به سمت رودخانه ارس حرکت کردند به طوری که شهر کاملا خالی از جمعیت شده بود!

در همین هنگام سنان پاشا با اطلاع از درگیری شاه عباس با ازبکها , پس از تجهیز قوای خود از بغداد به سمت نهاوند حرکت نمود و پس از شکست دادن نیروهای ایرانی شهر نهاوند را به تصرف خود درآورد.

با رسیدن اخبار گنجه و نهاوند به شاه عباس , وی به مذاکرات صلح که از چندی پیش تلاشهایی برای آن شده بود روی آورد. اما پیش از نهایی شدن قرارداد صلح با تمام قوا سعی در بازپس گیری نهاوند داشت , به این منظور در واپسین ایام جنگ در ماه رجب سال 997هجری (1590 میلادی) قزلباشان شهر نهاوند را به محاصره در آوردند. با وجود اینکه عثمانی ها از مناطق اطراف نیروی کمکی تهیه کرده بودند اما شرایط همچنان به سود قزلباشان پیش می رفت و احتمال پیروزی ایرانیان بسیار زیاد بود. در این هنگام عثمانی ها به استفاده از نقشه قدیمی اقدام کردند. بار دیگر نیروهای ازبک با حمله به خراسان به قتل و غارت در مشهد و پیرامونش پرداختند. اخبار خراسان باعث شد تا قوای ایرانی بار دیگر به سمت خراسان به حرکت در آیند , پس از عزیمت قزلباشان نیروهای عثمانی بار دیگر بر نهاوند و مناطق حومه آن تسلط یافتند.

 

       نتایج جنگ 12 ساله

در سال 986 هجری قمری عثمانیان بدون هیچ علتی و با قصد تصرف نواحی غربی و شمالغرب ایران و تضعیف حکومت صفویه با زیر پا گذاشتن پیمان صلح آماسیه به سوی ایران یورش آوردند. در ابتدا رویارویی سپاهیان دو طرف در آذربایجان و شروان با ناکامی عثمانیان همراه بود , اما در ادامه با حملات و لشکر کشی های دنباله دار عثمانیان که با هزینه بی حساب همراه بود شرایط تغییر کرد , عثمانیان با حمایت مالی و نظامی از ازبک ها قصد داشتند ایران را در دو جبهه مشغول کنند , از سوی دیگر با گسترش عملیات نظامی در نواحی غرب و جنوبی غربی ایران عرصه را بر صفویان تنگ کردند , بروز بحران داخلی و نا آرامی در برخی مناطق مرکزی ایران , از دست دادن بخش وسیعی از استان های غربی و شمالغربی ایران از جمله اران , ارمنیه , گرجستان , آذربایجان و کردستان و حتی خوزستان و همدان توسط عثمانی ها و تصرف هرات و غارت مشهد توسط ازبک ها باعث شد تا شاه عباس با اولویت بندی بحران های موجود به صلح با عثمانیان رضایت دهد و پس از برطرف کردن مشکلات داخلی و بیرون راندن ازبک ها به مسئله عثمانی بپردازد. دولت عثمانی نیز با وجود فتوحات گسترده , به علت اینکه با لشکر کشی های بی حساب و کتاب چند سالی بود که با بحران شدید مالی مواجه شد بود در کمال میل صلح با ایران را پذیرفت. به این ترتیب عهدنامه صلح فرهاد پاشا در سال 997 هجری قمری (1590 میلادی) میان دولت ایران و عثمانی منعقد گردید.

منابع :

 

1- منصوری , فیروز. مطالعاتی درباره تاریخ , زبان و فرهنگ آذربایجان , تهران , نشر هزار , 1390.

2- پچوی , ابراهیم. تاریخ پچوی. دارالصناعه عامره , استانبول 1283ه.ق , ج2

3- عبدالرحمن شرف. اوزتیمور اوغلی عثمان پاشا. تاریخ

عثمانی انجمنی مجموعه سی. استانبول , سلسله مقالات , از شماره 21 به بعد. 1330تا 1332 هجری قمری

4- منجم باشی. صحایف الاخبار. استانبول 1282 هجری. جلد سوم

5- اسماعیل حقی اوزون چارشلی , تاریخ عثمانی , دکتر ایرج نوبخت , تهران , کیهان , 1390 , جلد سوم

 

6- Göyürç, Nejat. "Solomon Schvvegger ve Seyahat namesi" Tarih dergesi. Cilt: X111.

7- Kizioğlu, Fahrettin. Osmanlilarin Kafkas Ellerin Fathi. Service Matbaasi, Ankara. 1976.

 

 

 

ضمیمه :

 

جنگ‌ها و معاهدات ایران و عثمانی

قتل عام مردم تبریز توسط عثمانیان در سال 993 هجری

 

کلیه حقوق مادی و معنوی این وب سایت متعلق به مرکز مطالعات آذربایجان می باشد

    Copyright 2015 www.azerbaijanstudiescenter.org

 




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.




Admin Logo
themebox Logo